સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતીય બંધારણની કલમ 22(2) હેઠળ ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની સમયમર્યાદા તેની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ મૂકીને અટકાયત કરવામાં આવે તે સમયથી શરૂ થાય છે, ઔપચારિક ધરપકડના સમયથી નહીં.
ધરપકડ નહીં, અટકાયતના સમયથી શરૂ થશે 24 કલાકની ગણતરી: સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો
ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો, ખાસ કરીને ધરપકડ અને અટકાયત અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 22(2) હેઠળ કોઈ પણ વ્યક્તિને 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની સમયમર્યાદા તેની 'ઔપચારિક ધરપકડ' નોંધાય ત્યારથી નહીં, પરંતુ જ્યારે તેની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ મૂકીને તેને 'અટકાયતમાં' લેવામાં આવે તે સમયથી જ શરૂ થઈ જાય છે.
આ ચુકાદો ખાસ કરીને NDPS Act જેવા કડક કાયદા હેઠળ તપાસ કરતી એજન્સીઓ માટે એક મોટો સંદેશ છે. તપાસના નામે કોઈ વ્યક્તિને લાંબા સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખીને, પાછળથી ઔપચારિક ધરપકડ બતાવીને બંધારણીય સમયમર્યાદામાંથી છટકી શકાય નહીં, એવું સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે.
1. શું હતો સમગ્ર મામલો?
આ કેસ સુપ્રીમ કોર્ટમાં શ્રી સુજીત દાસ અને અન્ય વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા વચ્ચે ચાલી રહ્યો હતો, જેમાં આરોપીઓ સામે Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985 (NDPS Act) હેઠળ ગુનો નોંધવામાં આવ્યો હતો.
પ્રોસિક્યુશનની વિગતો મુજબ, 29 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ કસ્ટમ્સ વિભાગની ટીમને ગુપ્ત બાતમી મળી હતી કે એક ટ્રકમાં આદુના જથ્થાની આડમાં પ્રતિબંધિત નશીલા પદાર્થોની હેરાફેરી થઈ રહી છે. તપાસ દરમિયાન ટ્રકને અટકાવવામાં આવી હતી અને તેમાં સવાર લોકો તેમજ મોટરસાઇકલ પર આવેલા અન્ય એક વ્યક્તિને રોકીને પૂછપરછ શરૂ કરવામાં આવી હતી. પ્રાથમિક તપાસમાં 11.03 કિલોગ્રામ મેથામ્ફેટામાઇન (યાબા ટેબ્લેટ્સ) મળી આવી હતી, અને ત્યારબાદ કસ્ટમ્સ ઓફિસમાં વધુ તપાસ કરતાં કુલ 60.79 કિલોગ્રામ યાબા ટેબ્લેટ્સ જપ્ત કરવામાં આવી હતી. આ કેસમાં આરોપીઓની ઔપચારિક ધરપકડ બીજા દિવસે એટલે કે 30 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ દર્શાવવામાં આવી હતી.
2. વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો શું હતો?
આ કેસમાં સૌથી મોટો કાનૂની પ્રશ્ન એ હતો કે આરોપીઓની 24 કલાકની સમયમર્યાદાની ગણતરી ક્યારથી ગણવી?
તપાસ એજન્સીએ આરોપીઓની ઔપચારિક ધરપકડ 30 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ સવારે 11:00 અને 11:15 વાગ્યે બતાવી હતી. પરંતુ આરોપીઓના વકીલની દલીલ હતી કે તેમને 29 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ બપોરે આશરે 2:00 વાગ્યાથી જ તપાસ ટીમના નિયંત્રણ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા અને તેમની અવરજવર પર રોક લગાવી દેવાઈ હતી. તેથી બંધારણની કલમ 22(2) મુજબ 24 કલાકની ગણતરી 29 સપ્ટેમ્બરથી જ શરૂ થવી જોઈએ. આરોપીઓને 30 સપ્ટેમ્બરના રોજ સાંજે 4:45 વાગ્યે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. જો ગણતરી 29 સપ્ટેમ્બર બપોરે 2:00 વાગ્યાથી કરવામાં આવે, તો 24 કલાકની સમયમર્યાદા વીતી ગયા પછી તેમને રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
3. બંધારણની કલમ 22(2) શું કહે છે?
ભારતીય બંધારણની કલમ 22(2) કોઈ પણ ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય રક્ષણ પૂરું પાડે છે. આ જોગવાઈ મુજબ:
ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને નજીકના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ 24 કલાકની અંદર રજૂ કરવી ફરજિયાત છે.
ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટની કોર્ટ સુધી પહોંચવા માટે લાગતો જરૂરી મુસાફરીનો સમય જ આ 24 કલાકની ગણતરીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવે છે.
મેજિસ્ટ્રેટની મંજૂરી વિના કોઈ પણ વ્યક્તિને 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખી શકાય નહીં.
આ જોગવાઈનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાગરિકોને ગેરકાયદેસર અટકાયત અને પોલીસ કે તપાસ એજન્સીઓના સત્તાના દુરુપયોગથી બચાવવાનો છે.
4. સુપ્રીમ કોર્ટે શું મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે 24 કલાકની સમયમર્યાદા ત્યારે જ શરૂ થઈ જાય છે જ્યારે વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ મૂકીને તેને વાસ્તવમાં અટકાયતમાં લેવામાં આવે છે. માત્ર ધરપકડના કાગળોમાં પાછળથી લખેલા સમયના આધારે ગણતરી શરૂ કરી શકાય નહીં.
કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે જો તપાસ એજન્સી કોઈ વ્યક્તિને પોતાની કસ્ટડીમાં રાખે, તેને પોતાની મરજીથી જવાની છૂટ ન આપે અને કલાકો પછી ઔપચારિક ધરપકડ નોંધે, તો અગાઉના અટકાયતના સમયને નજરઅંદાજ કરી શકાય નહીં. NDPS Act હેઠળ સર્ચ, સીઝર, પૂછપરછ કે અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ કરવામાં લાગતો સમય 24 કલાકની બંધારણીય મર્યાદામાંથી બાદ મળી શકે નહીં—માત્ર મુસાફરીનો સમય જ માન્ય અપવાદ છે.
5. શું તપાસના નામે લાંબા સમય સુધી અટકાયતમાં રાખી શકાય?
આ મુદ્દે કોર્ટે કડક વલણ અપનાવતા કહ્યું કે તપાસ એજન્સીઓએ કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ કરવાની હોય તે વાત સ્વીકાર્ય છે, પરંતુ તેના બહાને વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા છીનવીને મેજિસ્ટ્રેટની દેખરેખ વિના લાંબો સમય રાખી શકાય નહીં. બંધારણની કલમ 22(2) હેઠળ કોઈ એવો 'બફર ઝોન' ઊભો કરી શકાય નહીં, જ્યાં વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પણ છીનવાઈ ગઈ હોય અને કાગળ પર તેની ધરપકડ પણ ન બતાવવામાં આવી હોય. આવો અભિગમ બંધારણીય સુરક્ષાની સીધી વિરુદ્ધ છે.
6. આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે શું નિર્ણય આપ્યો?
કોર્ટે નોંધ્યું કે આરોપીઓને 29 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ બપોરે 2:00 વાગ્યાથી જ કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યા હતા, તેથી તેમને 30 સપ્ટેમ્બર બપોરે 2:00 વાગ્યા પહેલાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવા જોઈતા હતા. તેના બદલે તેમને સાંજે 4:45 વાગ્યે રજૂ કરાયા, જે કલમ 22(2)નો સ્પષ્ટ ભંગ હતો.
વધુમાં, સર્ચ અને જપ્તીની પ્રક્રિયા 29 સપ્ટેમ્બરે સાંજે 5:00 વાગ્યે પૂરી થઈ ગઈ હોવા છતાં ઔપચારિક ધરપકડ બીજા દિવસે સવારે 11:00 અને 11:15 વાગ્યે બતાવવામાં આવી હતી. આ વચ્ચેના આશરે 18 કલાકના વિલંબ માટે કોઈ સંતોષકારક કારણ આપવામાં આવ્યું ન હતું. કોર્ટે આ વિલંબને BNSSની કલમ 58 હેઠળ વાજબી ન ગણતા આરોપીઓની અટકાયતને ગેરકાયદેસર અને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી હતી.
7. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સ્પષ્ટ કરાયેલા મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંતો
આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે નીચેના 7 મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો સ્થાપિત કર્યા:
24 કલાકની સમયમર્યાદા વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ મૂકતી અટકાયતના સમયથી શરૂ થાય છે, ઔપચારિક ધરપકડના સમયથી નહીં.
જો અટકાયત કર્યા પછી 24 કલાકમાં વ્યક્તિને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ ન કરવામાં આવે, તો તેને તાત્કાલિક મુક્ત કરવી જોઈએ.
24 કલાકની ગણતરીમાંથી માત્ર ધરપકડના સ્થળેથી કોર્ટ સુધીના મુસાફરીનો જરૂરી સમય જ બાકાત રાખી શકાય છે.
તપાસ એજન્સી પૂછપરછ, સર્ચ-સીઝર કે અન્ય પ્રક્રિયાના નામે વધારાનો સમય બાકાત રાખી શકતી નથી.
મેજિસ્ટ્રેટે આરોપીને રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે તેની વાસ્તવિક અટકાયતની તારીખ અને સમયની નોંધ લેવી જરૂરી છે.
મેજિસ્ટ્રેટે માત્ર 24 કલાકની મર્યાદા જ નહીં, પરંતુ સંજોગો મુજબ અટકાયતનો સમયગાળો વાજબી છે કે કેમ તે પણ તપાસવું જોઈએ.
જો અટકાયતનો સમય અયોગ્ય રીતે લાંબો જણાય, તો મેજિસ્ટ્રેટ રિમાન્ડ આપવાનો ઇનકાર કરી શકે છે.
8. અંતિમ નિર્ણય શું આવ્યો?
સુપ્રીમ કોર્ટે ત્રિપુરા હાઈકોર્ટનો 29 એપ્રિલ 2026નો અગાઉનો આદેશ રદ કર્યો હતો. કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે ત્રણેય અપીલકર્તાઓને મહત્તમ સાત દિવસની અંદર સંબંધિત સ્પેશિયલ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે અને ત્યારબાદ યોગ્ય શરતોને આધીન તેમને જામીન પર મુક્ત કરવામાં આવે.
નિષ્કર્ષ
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, માનવ અધિકારો અને બંધારણીય મૂલ્યોના રક્ષણની દિશામાં એક સીમાચિહ્નરૂપ કદમ છે. આ નિર્ણય સ્પષ્ટ કરે છે કે કાયદાની પ્રક્રિયા દરેક સંજોગોમાં બંધારણીય અધિકારોને આધીન હોવી જોઈએ અને તપાસના નામે કોઈ પણ નાગરિકની સ્વતંત્રતાનું મનસ્વી રીતે હનન થઈ શકે નહીં.
કાનૂની આધાર: ભારતનું બંધારણ – અનુચ્છેદ 22(2), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) – કલમ 58 અને NDPS Act, 1985.
ચુકાદાની તારીખ: 5 નવેમ્બર 2026
ન્યાયમૂર્તિઓ: જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભુયાન અને જસ્ટિસ અતુલ એસ. ચંદુરકર.
કેસ: શ્રી સુજીત દાસ અને અન્ય વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા.
Disclaimer : આ બ્લોગ માત્ર સામાન્ય કાનૂની માહિતી અને જાગૃતિ માટે લખવામાં આવ્યો છે, તે કોઈ વ્યક્તિગત કાનૂની સલાહ નથી. આ લેખમાં લખાણ, ટાઇપિંગ કે અર્થઘટનની કોઈ ભૂલ હોઈ શકે છે. અમે અહીં આપેલી કોઈપણ માહિતી ૧૦૦% સચોટ હોવાનો દાવો કરતા નથી. કોઈપણ કાનૂની નિર્ણય લેતા પહેલાં કે આ ચુકાદાનો સંદર્ભ લેતા પહેલાં કૃપા કરીને સુપ્રીમ કોર્ટનો મૂળ ચુકાદો (Original Judgement) અવશ્ય વાંચવો.

